Şüpheli Kimdir?
Bir kişi, hakkında suç işlediğine dair soruşturma başlatılmasıyla birlikte "şüpheli" sıfatını kazanır. Bu sıfat, iddianamenin kabulüyle kovuşturma evresine geçilmesine kadar devam eder. Soruşturmanın işleyişi ve sonuçlanması için bkz. Soruşturma Evresi; evrelerin genel çerçevesi için: Ceza Hukuku.
Kanun, şüphelinin soruşturma sürecinde belirli güvencelerden yararlanmasını öngörmüştür. Bu güvenceler, Şüpheli Hakları başlığı altında CMK m. 147 ve devamında düzenlenmiştir.
CMK m. 147 Kapsamında İfade Alınmadan Önce Bildirilmesi Gereken Haklar
İfade alınmadan önce şüpheliye aşağıdaki hususlar açıkça bildirilmelidir:
- Yüklenen suçun ne olduğunun bildirilmesi
- Müdafi Yardımından Yararlanma hakkının bulunduğu ve müdafi seçme imkanı olmadığı takdirde baro tarafından bir müdafi görevlendirilmesinin talep edilebileceği
- Müdafiin ifade alma sırasında hazır bulunabileceği
- Yakalanan veya gözaltına alınan şüphelinin yakınlarından istediğine bu durumun bildirilebileceği
- Susma Hakkı: yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmama hakkının bulunduğu
- Şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteme hakkının bulunduğu
Bu bildirimlerin usulüne uygun yapılmaması, alınan ifadenin hukuki değerini etkileyebilecek önemli bir usul eksikliğidir.
Susma Hakkı
Susma Hakkı, hiç kimsenin kendisini veya kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya ya da bu yolda delil göstermeye zorlanamayacağı ilkesinin (Anayasa m. 38/5) bir sonucudur. Bu hak, ifadenin ve sorgunun her aşamasında kullanılabilir ve susma hakkının kullanılması, kişi aleyhine bir karine olarak değerlendirilemez.
Susma hakkı yüklenen suça ilişkindir; şüpheli veya sanık, kimliğine ilişkin soruları doğru olarak cevaplandırmakla yükümlüdür (CMK m. 147/1-a).
Müdafi Yardımından Yararlanma
Şüpheli, soruşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir (CMK m. 149); soruşturma evresinde ifade almada en çok üç avukat hazır bulunabilir. Şüpheli, vekâletname aranmaksızın müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir (CMK m. 154). Kanunda sayılan bazı suçlarda (devletin güvenliğine karşı suçlar, terör suçları gibi) gözaltındaki şüphelinin müdafi ile görüşme hakkı hâkim kararıyla yirmi dört saat süreyle kısıtlanabilir; bu süre içinde ifade alınamaz. Şüphelinin çocuk olması, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olması ya da alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan soruşturma yürütülmesi hâllerinde müdafi bulunması zorunludur (CMK m. 150); bu konudaki genel çerçeve için: Ağır Ceza Mahkemesinde Görülen Davalar.
Yasak İfade Alma Yöntemleri
CMK m. 148, ifade ve sorgunun ne şekilde alınabileceğine ilişkin sınırları düzenler. Şüphelinin özgür iradesini etkileyen kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehditte bulunma, bazı araçlarla zorlama gibi yöntemlerle elde edilen ifadeler Yasak İfade Alma Yöntemleri kapsamındadır ve hukuka aykırıdır. Bu yollarla elde edilen ifadeler rıza ile verilmiş olsa dahi delil olarak değerlendirilemez.
Ayrıca kanuna göre, müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148/4). Şüphelinin aynı olayla ilgili olarak yeniden ifadesinin alınması gerektiğinde bu işlem ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir (CMK m. 148/5).
Gözaltı Süresi
Yakalanan kişi Cumhuriyet savcılığınca serbest bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir. Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır (CMK m. 91/2).
CMK m. 91/1 uyarınca gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; bu zorunlu yol süresi de on iki saatten fazla olamaz. Süre sonunda kişi serbest bırakılır ya da tutuklama veya adli kontrol talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edilir; sorguda müdafi de hazır bulunur.
Toplu olarak (üç veya daha fazla kişi tarafından) işlenen suçlarda Cumhuriyet savcısı, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir (CMK m. 91/3). Kanunda sayılan bazı suçlarda, suçüstü hâliyle sınırlı olarak kolluk amirince de belirli sürelerle gözaltı kararı verilebilmesi mümkündür (CMK m. 91/4).
Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılması kararına karşı yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir; hâkim başvuruyu en geç yirmi dört saat içinde sonuçlandırır (CMK m. 91/5).
Gözaltı sırasında veya sonrasında tutuklama talep edilmesi halinde uygulanacak usul için: Tutuklama ve Tutuklamaya İtiraz.
Sıkça Sorulan Sorular
Şüpheli ifade vermek zorunda mıdır?
Hayır. Susma hakkı kapsamında şüpheli, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunup bulunmayacağına kendisi karar verir ve bu tercihi aleyhine yorumlanamaz.
İfade sırasında avukat bulundurmak şart mıdır?
Genel kural olarak şüpheli, müdafi yardımından yararlanma hakkına sahiptir ancak bunu kullanıp kullanmamak kendi tercihine bağlıdır. Şüphelinin çocuk olması, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olması ya da alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçla suçlanması hâllerinde ise müdafi bulundurulması zorunludur. Müdafi olmaksızın kollukça alınan ifadenin sonradan hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamayacağı da unutulmamalıdır.
Kolluk tarafından baskı altında alınan ifade mahkemede kullanılabilir mi?
Hayır. CMK m. 148 kapsamında yasak yöntemlerle elde edilen ifadeler hükme esas alınamaz; ayrıca müdafi olmaksızın kollukça alınan ifade, sonradan hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça delil olarak değerlendirilemez.
Gözaltı süresi ne kadardır?
Bireysel suçlarda gözaltı süresi, en yakın hâkime gönderilme için zorunlu süre (en çok on iki saat) hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saattir. Toplu olarak işlenen suçlarda bu süre, Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle birer günlük uzatmalarla en fazla üç gün daha uzatılabilir; böylece toplam süre dört günü geçemez.
Yakınlara haber verilmesi talep edilebilir mi?
Evet. Yakalanan veya gözaltına alınan şüphelinin talebi halinde durum yakınlarından istediğine bildirilir; bu husus ifade alınmadan önce şüpheliye ayrıca hatırlatılır.
Bu içerik, İstanbul Barosu'na kayıtlı Av. Burak Aylı tarafından yürürlükteki mevzuat esas alınarak hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.